Zmanim: joodse gebedstijden die de zon volgen

Wat Risetime doet voor de zmanim

Risetime is een klokapp voor Android: wekkers op een vaste tijd of die de zon volgen, en timers in een lus of achter elkaar. Nooit reclame, en volledig offline.

Risetime bepaalt je gebedstijden niet: gemeenschappen berekenen ze op verschillende manieren, en het is niet aan de app om daartussen te kiezen. Jij kiest de conventies die je gemeenschap volgt, en Risetime gaat op die momenten af. Weet je niet welke je moet volgen? Vraag het je rabbijn. Risetime is een klok, geen autoriteit.

Wat zijn zmanim?

Zmanim (Hebreeuws voor “tijden”) zijn de momenten van de dag die de joodse wet koppelt aan de stand van de zon: de vroegste tijd voor sommige gebeden, de uiterste tijd voor andere, het begin en het einde van de dag zelf. Ze worden gerekend vanaf de dageraad, zonsopkomst, de zonnemiddag, zonsondergang en het invallen van de nacht, nooit vanaf een vast uur.

Daarom geldt een gedrukt tijdschema maar voor één plaats, en zijn de tijden elke dag anders. In New York komt de zon op 21 december rond 07:17 op en op 21 juni rond 05:25: een zman die vanaf zonsopkomst wordt gerekend, schuift mee.

In Risetime is elk van deze zmanim een anker: een moment van de zonnedag dat de app elke dag opnieuw berekent voor je locatie. Daarna stel je je eigen wekkers in op de ankers die je kiest: precies op het anker, of een zelfgekozen aantal minuten ervoor of erna.

Je ziet deze namen ook anders gespeld: alos of alot hashachar, tzais of tzeit hakochavim, shma of shema, chatzos of chatzot. Het zijn dezelfde momenten.

Waarom geven joodse kalenders verschillende tijden?

Omdat ze uitgaan van verschillende definities van de dag. De meeste kalenders volgen een van twee scholen:

• De Gra (de Gaon van Vilna): de dag loopt van zonsopkomst tot zonsondergang.
• De Magen Avraham: de dag loopt van de dageraad tot het invallen van de nacht, en is dus langer. De dageraad en het invallen van de nacht worden zelf op twee manieren gerekend: vast 72 minuten vóór zonsopkomst en na zonsondergang, of het moment waarop de zon 16,1° onder de horizon staat.

De meeste zmanim van de ochtend en de middag zijn een fractie van die dag. Laat je de dag op een ander moment beginnen of eindigen, dan verschuiven ze allemaal. Met 72 minuten aan elke kant is de rekensom exact:

Geen van beide kolommen is “de juiste”. Het zijn twee interpretaties, elk met een lange traditie erachter. De kalender van je synagoge volgt er een van; Risetime kan ze allebei volgen.

Wat is een proportioneel uur (sha’ah zmanit)?

Een proportioneel uur is een twaalfde van de dag, hoe lang die dag ook is. In de winter zijn de uren kort, in de zomer lang.

In Londen duurt een dag volgens de Gra ongeveer 7 uur en 50 minuten op 21 december en 16 uur en 38 minuten op 21 juni: een proportioneel uur is dan ongeveer 39 minuten in de winter en 83 minuten in de zomer. Zo valt “drie uur na het begin van de dag”, de uiterste tijd voor het Shema van de ochtend volgens de Gra, in Londen rond 10:01 op 21 december en rond 08:53 op 21 juni, zomertijd: twee uur vóór het middaguur in de winter, vier in de zomer. Een wekker op een vaste kloktijd kan dat niet volgen; een wekker op een fractie van de dag wel.

Dageraad en invallen van de nacht: een hoek, of minuten?

Alot HaShachar (de dageraad) en Tzeit HaKochavim (het invallen van de nacht, “de sterren verschijnen”) zijn de twee uiteinden van de nacht, en voor elk bestaan twee benaderingen:

• Een hoek van de zon onder de horizon: 16,1° voor de dageraad, de hoek die overeenkomt met de 72 minuten van de Magen Avraham bij de equinox in Jeruzalem; 8,5° voor het invallen van de nacht (de hoek die de meeste gemeenschappen gebruiken; sommige rekenprogramma’s noemen hem “Geonim”). De hoek volgt de hemel zelf, dus het verschil met zonsopkomst of zonsondergang wordt groter in de zomer en verder van de evenaar.
• Een vast aantal minuten: 72 minuten vóór zonsopkomst voor de dageraad (Magen Avraham), 72 minuten na zonsondergang voor het invallen van de nacht (Rabbeinu Tam). Sommigen gebruiken een vast aantal minuten na zonsondergang: rabbijn Moshe Feinstein gaf voor New York ongeveer 50 minuten (45 tot 51 in de Igrot Moshe), en ook 40 tot 42 minuten wordt gebruikt.

De twee benaderingen vallen samen op de plek waar de 72 minuten zijn gemeten: rond de equinox staat de zon in Jeruzalem 72 minuten vóór zonsopkomst op 16,1° onder de horizon. Elders lopen ze uiteen. In Londen gebeurt dat op 21 december ongeveer 112 minuten vóór zonsopkomst; in New York op 21 juni ongeveer 109 minuten.

Hoe stel ik een wekker in op een zman?

• Chatzot en zonsondergang zijn meteen te gebruiken: zet een wekker op Middag of Zonsondergang, met een tijdsverschil als je dat wilt.
• Dageraad en invallen van de nacht bij een hoek: maak een anker van de soort Een zonshoek, op −16,1° ’s ochtends of −8,5° ’s avonds.
• Een proportionele zman: maak een anker van de soort Een fractie van de nacht of dag, kies waar de dag begint en eindigt, en hoe ver in die dag de zman valt.

Lees hoe ankers en tijdsverschillen werken, of laat deze pagina ze verderop voor je aanmaken.

Ver van de evenaar hebben sommige zomernachten geen dageraad bij 16,1°

In juni blijft de zon op noordelijke breedtegraden maar net onder de horizon. In Londen zakt ze van ongeveer 4 juni tot 8 juli nooit tot 16,1° eronder: in die nachten is er geen dageraad bij 16,1°, en dus ook geen zman die daarvanaf wordt gerekend. Op die dagen gaat de wekker niet af, in plaats van af te gaan op een moment dat aan de hemel niet bestaat.

Gemeenschappen op die breedtegraden hebben hun eigen antwoord voor die weken. Je rabbijn kent het.

Plak ze daarna in Risetime

1. Kopieer je links, hierboven.
2. Open in Risetime Instellingen › Ankers › Geavanceerd › Ankers importeren.
3. Plak je links in het veld Plak ankerlinks, en importeer. Meer over ankers importeren.

Ontbreekt er iets, of staat er een fout in?

Deze conventies komen uit openbare bronnen, en misschien heb ik er een gemist of me in een ervan vergist. Is dat zo, schrijf me dan alsjeblieft: ik verbeter het.

Wat een anker wel en niet kan

• Een anker geeft de tijd die voor jouw locatie is berekend. Die tijd verandert elke dag met de zon.
• Eén link beschrijft één anker. Het is een regel, geen tabel met tijden: Risetime berekent elke dag een nieuwe tijd.
• Het volgt geen kalender: de wekker gaat af op de dagen die je hebt ingesteld.
• Vaste tijdsverschillen zijn in hele minuten.

Wat het kost

Risetime is gratis tot drie wekkers en drie timers – voor altijd. Heb je er meer nodig? Gebruik eerst deze drie, en kijk of het je steun waard is: wie steunt krijgt onbeperkt wekkers en timers, per jaar of eenmalig voor altijd. Anders hoor ik graag van jou. Voor een volledige dag zmanim heb je meer dan drie wekkers nodig.